بازیافت کفش و کتونی؛ چالش بزرگ صنعت امروز
صنعت کفش و کتونی در سالهای اخیر تلاش کرده است تا با استفاده از مواد بازیافتی، الیاف طبیعی و روشهای تولید کمضررتر، تصویر مسئولانهتری از خود ارائه دهد. بسیاری از برندهای بزرگ جهان به سمت استفاده از پلاستیکهای بازیافتی، پارچههای سازگارتر با محیطزیست و کاهش مصرف برخی مواد شیمیایی حرکت کردهاند. با این حال، واقعیت این است که هنوز تنها درصد کمی از کفشها و کتونیهای تولیدشده در جهان قابلیت بازیافت واقعی دارند و بخش بزرگی از این محصولات پس از مصرف، به زبالههایی تبدیل میشوند که تجزیه آنها سالها زمان میبرد.
یکی از مهمترین دلایل دشوار بودن بازیافت کفش و کتونی، ساختار پیچیده آنهاست. در تولید یک جفت کفش معمولاً از چندین نوع ماده مختلف مانند پلاستیک، فوم، لاستیک، چسب، پارچه، چرم مصنوعی، رنگ و مواد شیمیایی استفاده میشود. این ترکیب چندلایه و چندجنسی باعث میشود جداسازی اجزای کفش پس از پایان عمر مصرف آن کار سادهای نباشد. به همین دلیل، بسیاری از کفشها به جای ورود به چرخه بازیافت، راهی محل دفن زباله میشوند یا در طبیعت رها میگردند.
فرآیند تولید کفش و کتونی نیز خود با چالشهای زیستمحیطی زیادی همراه است. در بسیاری از کارخانهها و کارگاهها، هنگام برش مواد اولیه، تزریق زیره، چسبکاری، رنگکاری و بستهبندی، حجم قابل توجهی از ضایعات پلاستیکی و مواد شیمیایی تولید میشود. اگر این پسماندها بهدرستی مدیریت نشوند، میتوانند به خاک، آب و حتی هوای اطراف آسیب برسانند. برخی از این زبالهها بهسرعت تجزیه نمیشوند و در صورت رها شدن در محیطزیست، آثار مخرب بلندمدتی از خود بر جای میگذارند.
در بسیاری از کشورها، قوانین سختگیرانهتری برای مدیریت پسماندهای صنعتی وجود دارد و تولیدکنندگان موظف هستند ضایعات خود را به شکل اصولی جمعآوری، تفکیک، بازیافت یا امحا کنند. با این حال، در برخی مناطق و در میان بخشی از تولیدکنندگان، هنوز این موضوع آنطور که باید جدی گرفته نمیشود. رهاسازی زبالههای پلاستیکی، باقیمانده چسبها، فومها و مواد شیمیایی در محیط، یکی از مشکلاتی است که میتواند آثار منفی گستردهای بر طبیعت و سلامت انسانها داشته باشد.
در ایران نیز موضوع مدیریت پسماند در صنعت کفش هنوز به سطح مطلوب نرسیده است. هرچند برخی تولیدکنندگان تلاش میکنند ضایعات خود را کنترل کنند یا از روشهای بهتری برای مصرف مواد اولیه استفاده کنند، اما در مجموع هنوز سازوکار دقیق، فراگیر و اجرایی قدرتمندی برای دفع اصولی زبالههای این صنعت دیده نمیشود. بخشی از ضایعات تولیدی بدون برنامه مشخص انباشته میشوند و بخشی دیگر نیز بدون طی کردن مسیر استاندارد، از چرخه تولید خارج میگردند. این مسئله نشان میدهد که صنعت کفش در کنار رشد تولید، نیاز جدی به توجه بیشتر در حوزه مسئولیت زیستمحیطی دارد.
از سوی دیگر، استفاده از مواد بازیافتی بهتنهایی کافی نیست. اگر طراحی کفش به گونهای نباشد که در پایان عمر مصرف، اجزای آن بهراحتی از هم جدا شوند، بازیافت آن همچنان دشوار خواهد بود. به همین علت، آینده صنعت کفش تنها به استفاده از مواد سبز وابسته نیست، بلکه به نوع طراحی، روش تولید، کاهش مصرف مواد مضر و ایجاد سیستم جمعآوری و بازیافت نیز بستگی دارد. برندها و تولیدکنندگان اگر واقعاً به پایداری فکر میکنند، باید از مرحله طراحی تا مرحله دفع ضایعات، یک نگاه مسئولانه و بلندمدت داشته باشند.
افزایش آگاهی مصرفکنندگان نیز میتواند نقش مهمی در بهبود این وضعیت داشته باشد. وقتی خریداران به سراغ محصولاتی بروند که دوام بیشتری دارند، از مواد کمضررتر تولید شدهاند و توسط برندهای مسئولیتپذیر عرضه میشوند، تولیدکنندگان نیز ناچار خواهند شد به سمت تولید پاکتر حرکت کنند. در واقع، پایداری در صنعت کفش تنها وظیفه کارخانهها نیست، بلکه ترکیبی از مسئولیت تولیدکننده، نظارت نهادهای مرتبط و انتخاب آگاهانه مصرفکننده است.
در مجموع، هرچند حرکت برندهای بزرگ به سمت استفاده از مواد طبیعی و بازیافتی اقدامی مثبت به شمار میرود، اما هنوز راه زیادی تا تولید کفش و کتونی واقعاً قابل بازیافت و کمضرر برای محیطزیست باقی مانده است. تا زمانی که مدیریت ضایعات، کاهش مواد شیمیایی، طراحی قابل بازیافت و دفع اصولی زبالهها به یک استاندارد جدی در این صنعت تبدیل نشود، مشکل آلودگی زیستمحیطی ناشی از تولید کفش همچنان ادامه خواهد داشت.